Kenya Yakabiliwa na Changamoto ya Ongezeko la Wazee, Idadi Yao Kufikia Milioni 6.4 Ifikapo 2045

Wataalamu wa matibabu ya wazee wameonya kuwa Kenya inapaswa kufanyia mageuzi makubwa mifumo yake ya afya, hifadhi ya jamii na matunzo ili kukabiliana na ongezeko la kasi la wazee. Idadi ya watu wenye umri wa miaka 60 na zaidi inakadiriwa kupanda kutoka takriban milioni 2.9 hadi milioni 6.4 ifikapo mwaka 2045.

Ongezeko hilo linatarajiwa kuleta mahitaji mapya katika huduma za afya, matunzo yanayotolewa na familia, hifadhi ya jamii na uchumi kwa ujumla. Hali hii inailazimu Kenya kupanua huduma zilizoundwa mahususi kwa ajili ya wazee, badala ya kulichukulia suala la uzee kama tatizo la ustawi wa jamii la siku zijazo.

Athari kwa Uchumi na Huduma za Umma

Dkt. Lydia Atambo, daktari aliyebobea katika matibabu ya wazee (geriatric medicine), ambaye pia ni mwanzilishi mwenza wa ACEHOP na Mwenyekiti wa Kongamano la IDOP, alisema ongezeko hilo si badiliko la kidemografia pekee, bali litagusa uchumi mzima na huduma za umma.

“Hii si takwimu ya kidemografia tu. Ina athari kubwa si kwa mfumo wa afya pekee bali kwa uchumi na, muhimu zaidi, kwa uchumi mpana,” alisema Atambo.

Huduma za Wazee Zigatuliwe

Atambo alitoa wito wa kujumuisha huduma za matibabu ya wazee katika huduma za afya ya msingi na mifumo ya afya ya jamii, sambamba na huduma za matunzo nyumbani zilizopangwa kwa utaratibu, huduma za utengemao, huduma shufaa (palliative care) na matunzo ya muda mrefu.

“Huduma za matibabu ya wazee, yaani huduma kwa watu wazee, haziwezi kubaki kuwa huduma ya kibingwa inayopatikana mijini na katika miji mikubwa pekee. Ni lazima zigatuliwe,” alisema.

Aidha, alionya kuwa mabadiliko katika muundo wa familia yatafanya mifumo ya jadi ya matunzo yasiyolipwa kuwa vigumu zaidi kuendelezwa. Watoto wanazidi kuishi mbali na wazazi wao, familia zinazidi kuwa ndogo, na wanawake wengi zaidi wanajiunga na soko la ajira, hali inayoibua swali la nani atawatunza wazee.

Alitaka Kenya ijenge uchumi imara wa matunzo (care economy) utakaoifanya kazi ya ulezi kuwa taaluma, kuwasaidia walezi wa kifamilia na kupanua huduma za nyumbani na za kijamii. “Matunzo si jukumu la kijamii tu. Yanaweza pia kutazamwa kama sekta ya kiuchumi inayoweza kuzalisha ajira na kuziwezesha familia kuendelea kuwa na tija kiuchumi,” alisema Atambo.

Mzigo wa Magonjwa Yasiyo ya Kuambukiza

Maafisa wa Wizara ya Afya walisema suala la ongezeko la wazee linapaswa kuangaliwa sambamba na mzigo unaoongezeka wa magonjwa yasiyo ya kuambukiza, ambayo huongezeka kadri umri unavyosonga.

Dkt. Esther Muinga alisema Sensa ya Watu na Makazi ya Kenya ya mwaka 2019 ilirekodi takriban wazee milioni 2.7, sawa na karibu asilimia sita ya idadi ya watu. Alieleza kuwa kuzeeka kwa afya kunapaswa kushughulikiwa katika hatua zote za maisha, kuanzia lishe, chanjo, elimu, mazingira salama, afya ya akili hadi kuzuia magonjwa sugu.

“Tunachomfanyia mtoto akiwa na umri wa miaka miwili ndicho kinachoamua jinsi mustakabali wake utakavyokuwa,” alisema Muinga.

Aliongeza kuwa mtazamo wa Kenya kuhusu huduma za afya unapaswa kuitambua familia kama kitengo kimoja badala ya kuwashughulikia wazee peke yao. “Ni lazima pia tuusanifu mpango wa huduma za afya kwa wote kwa kuzingatia familia na jamii,” alisema. Kwa mujibu wa Muinga, Wizara ya Afya imeunda kikundi kazi cha kitaalamu kuhusu kuzeeka kwa afya na inatekeleza mikakati na sera zinazolenga kuboresha matunzo ya wazee.

Wazee Kama Wachangiaji

Dkt. Jane Muita alisema ongezeko la idadi ya wazee halipaswi kuonekana kama mzigo, akisisitiza kuwa kuishi muda mrefu zaidi ni mafanikio yenyewe yanayotokana na maboresho katika afya na maendeleo. “La kwanza ni kwamba umri ni mafanikio, si tatizo,” alisema Muita.

Alieleza kuwa wazee wanaendelea kuchangia kupitia kazi, uongozi, ushiriki katika jamii na kurithisha maarifa na uzoefu wao. “Wazee ni wachangiaji na si tegemezi tu,” alisema. Pia aliwataka wanahabari kutafakari upya jinsi wanavyouonyesha uzee, akisema taarifa zisiwafanye wazee waonekane kama watu wa magonjwa, utegemezi na unyonge pekee. “Jukumu la Kenya ni kuhakikisha kuwa maisha marefu yanakuwa yenye afya bora na yenye maana,” aliongeza.

Kwa upande wake, Dkt. Tasneem Yamani, Mshauri wa Kiufundi wa Suqoon Kenya, alitaka wazee wapewe sauti ya moja kwa moja katika habari na maamuzi yanayowahusu. “Umri haumwondolei mtu sauti yake,” alisema Yamani, akiwahimiza wanahabari kuzungumza na wazee badala ya kuripoti tu kuwahusu.

Shinikizo kwa Familia na Walezi

Mjadala huo pia uliangazia mzigo unaoongezeka kwa familia zinazowatunza ndugu zao wazee, hasa wanawake ambao kwa kawaida hubeba sehemu kubwa ya kazi ya matunzo isiyolipwa. Maafisa walisema hatua za kukabiliana na hali hii zinapaswa kuvuka huduma za afya na kujumuisha hifadhi ya jamii, uhakika wa kipato, miundombinu rafiki kwa wazee na msaada kwa walezi.

Waandaaji pia wanataka kuimarishwa kwa mahusiano kati ya vizazi ili kukabiliana na upweke miongoni mwa wazee na kuwawezesha vijana kunufaika na maarifa na uzoefu wao. Serikali inapanga kutumia shughuli za Siku ya Kimataifa ya Wazee kupanua mjadala huo kupitia mikutano ya kitaifa na ya kaunti.

Julie Omollo wa Idara ya Serikali ya Hifadhi ya Jamii alisema Serikali inataka wazee waendelee kuonekana katika mijadala ya maendeleo ya kitaifa na sauti zao zisaidie kuunda sera. Aliwataka wanahabari kukuza sauti za wazee, kuongeza uelewa kuhusu hifadhi ya jamii na kuzibana taasisi ziwajibike katika utoaji wa huduma.

Kujiandaa Kabla ya Uzee

Wataalamu hao walisema maandalizi ya kukabiliana na ongezeko la wazee hayawezi kusubiri hadi watu wafikie umri wa kustaafu. Walitoa wito wa kuimarishwa kwa mifumo ya pensheni, elimu ya fedha, mipango ya kustaafu na upatikanaji wa huduma za afya katika uzee, sambamba na maeneo ya kazi, mifumo ya usafiri na miundombinu ya umma iliyo rafiki kwa wazee.

Atambo alisema Kenya lazima pia iwekeze katika kinga muda mrefu kabla watu hawajafikia uzee. “Hatuwezi kusubiri hadi mwaka 2045 ndipo tuanze kujiandaa,” alisema.